Kapak Fotoğrafı: Marty Supreme
Yönetmenliğini Josh Safdie’nin yaptığı “Marty Supreme”i izlerken de bu türlü oldu. 1950’lerin estetiğini “yeniden üretmeye” çalışan bir sinemayla karşılaşmadım; daha çok, o periyodun içinde kalmış, oradan hiç çıkmamış modüllerle kurulan bir dünya izledim. Güya bir arşiv açılmıştı — lakin müze üzere değil, yaşayan bir arşiv.
Instagram/ @a24, Fotoğrafçı: @jimagraphy
Bu öykünün bu kadar ikna edici olmasının bir nedeni de sinemanın gerisindeki bakış. Safdie’nin sinemasına aşina olanlar için bu tanıdık bir dünya: süratli, huzursuz, takıntılı ve ebediyen hudutta dolaşan karakterler. Sinema büsbütün hayal eseri bir figür anlatmıyor. Timothée Chalamet’nin canlandırdığı Marty Mauser karakteri, 1940’lar ve 50’ler New York’unda masa tenisinin yeraltı sahnesinde efsaneleşmiş gerçek bir isimden, Marty Reisman’dan esinleniyor. Reisman için masa tenisi bir spor olmaktan çok bir performanstı; oyun, vücut, tutum ve giysi birbirinden ayrılmıyordu.
Instagram / @tchalamet
Sineması izlerken birinci fark ettiğim şey, “Marty Supreme”in 1950’leri tekrar kurmak üzere bir kederi olmadığıydı. Devri temsil etmiyor; onun içinde nefes alıyor. Kıyafetler vitrinlik değil, yaşanmış. Yeni görünmüyorlar zira yeni değiller — hatta yeni olduklarında bile. Bu şuurlu yorgunluk hali, sinemanın temposu kadar karakterin ruhunu da belirliyor. 1950’lerin erkek tarzı burada bir nostalji objesi olarak ele alınmıyor. Geniş omuzlu ceketler, sert ütülü beyaz gömlekler, pinstripe ekipler ya da pamuklu tişörtler bir “şık olma” sorunu değil, hayatta kalma biçimi. O yıllarda tarz sınıfla, hırsla ve bulunduğun mahalleyle direkt irtibatlı. Marty’nin üstündeki her modül, olmak istediği adamla hâlâ olduğu adam ortasındaki arayı ölçüyor. Sineması izledikçe şunu hissediyorsun: Bu karakter için kıyafet, aynaya bakmakla ilgili değil, dışarı çıkmakla ilgili. Ceket bir zırh, kadro elbise bir maske. Günlük hayatında giydiği kadro, sevmediği işinin üniformasıyken, ciddiye alınmak istediği anlarda seçtiği o “özel” grup, kendine kurduğu diğer bir ihtimal. 1950’lerin New York’unda erkekler bu türlü giyiniyordu zira öbür türlü ayakta duramıyorlardı.
Instagram / @tchalamet
“Marty Supreme”, tarzı süs olmaktan çıkarıp davranışa dönüştüren sinemalardan biri. Kumaşın nasıl kırıştığı, ceketin omuzda nasıl durduğu, pantolonun yürürken nasıl hareket ettiği… Hepsi vakti, vücudu ve arzuyu taşıyor. Ve tahminen de bu yüzden sinema, periyodu anlatmaktan çok daha fazlasını yapıyor: 1950’lerin içinde yaşayan bir adamın, kendini daima tekrar denemesini izletiyor.
Instagram / @tchalamet
Marty’nin gardırobu da bu yüzden bir tarz koleksiyonu üzere değil, hayat kısımları üzere kurgulanmış. Çalıştığı ayakkabı dükkanında giydiği grup elbise onun üniforması — sevmediği lakin her gün içine girmek zorunda olduğu bir kabuk. Tıpkı grup, diğer bir bağlamda güç ya da itibar değil, bir sıkışmışlık hissi yaratıyor. Ve sonra o “özel” ekip var: Marty’nin kendi mahallesinin dışına çıktığında, ciddiye alınmak istediğinde giydiği. Burada kıyafet, karakterin hayalini taşıyor. Bu noktada kostüm tasarımı, dekor ya da devir süsü olmaktan çıkıyor. Kıyafetler, Marty’nin kendini deneme alanı haline geliyor. Her ceket, her omuz genişliği, her pantolon paçası öbür bir “olası Marty”yi işaret ediyor. Sinema boyunca onun farklı versiyonlarını izlememizin yolu, kıyafetlerden geçiyor.
Instagram / @tchalamet
Bu hissin ardında, kostümü bir “stil” problemi olarak değil, yaşanmışlık problemi olarak ele alan bir bakış var. Miyako Bellizzi’nin işi tam da burada ayrışıyor. “Marty Supreme”de kıyafetler karakterden rol çalmıyor, tam bilakis onunla birlikte yoruluyor. Bellizzi’nin yaklaşımı bir moda referansları oyunu değil. Deadstock kumaşlar, periyoda uygun pamuklular, özel üretilmiş lakin bilerek eskimiş üzere duran parçalar… Hepsi tek bir maksat için var: Kıyafetin, vücutla ve vakitle ili��ki kurması. Bunu izlerken, yıllardır elime aldığım vintage kesimleri düşünüyorum. Bir ceketin omuz sınırının neden bu kadar sert olduğunu, bir tişörtün neden bugünkülerden daha ağır hissettirdiğini… Sinemadaki ayrıntılar -gözlük camlarının numarası, ekip elbiselerin şuurlu kusurları, birebir gri kadronun onlarca sahne boyunca tekrar edilmesi- bana tanıdık geliyor. Bir parçayı ülkü haliyle değil, kullanım içindeki haliyle okuruz. Bellizzi’nin kostümü de tam olarak bunu yapıyor; kıyafeti bir anlatı aracına dönüştürüyor lakin bunu asla bağırarak yapmıyor. Ve tahminen de “Marty Supreme”i bu kadar güçlü kılan şey bu sessizlik. Sinema 1950’lerin tarzını yüceltmiyor, romantize etmiyor. Onu olduğu üzere bırakıyor. Sert, ağır, bazen rahatsız edici. Zira Marty’nin dünyası da bu türlü. Kıyafetler bir muvaffakiyet vaadi değil, bir deneme alanı. Marty’nin kendini tekrar kurma uğraşını, en dürüst haliyle taşıyan şey de bu.
Instagram / @tchalamet
Ben şuna inanıyorum: Gerçek tarz, yeni olduğu için değil, vakit taşıdığı için etkileyicidir. “Marty Supreme”de izlediğimiz de tam olarak bu. Kıyafetler devri temsil etmiyor, periyodun içinde yaşıyor. Ve sinema bittikten sonra akılda kalan şey, tek bir ceket ya da grup değil, bir adamın, 1950’lerin tarzı içinde kendine yer açma uğraşı oluyor. Bu yüzden “Marty Supreme”, tarz üzerinden konuşan lakin modayla sonlu kalmayan ender sinemalardan biri. Sinemada Marty’nin kıyafetleri hiçbir vakit “tam oturmuş” görünmüyor. Omuzlar biraz fazla, kumaş vücudun önüne geçiyor, kadro elbise güya karakterden bir adım evvel yürüyor. Bu kasıtlı dengesizlik, onun şimdi varamadığı bir kimliğe gerçek giyinmesini görünür kılıyor. Kıyafet Marty için bir sonuç değil, daima tekrar denenen bir ihtimal. Bellizzi’nin yaptığı şey, tek bir parçayı parlatmak değil, tıpkı bedensel hissi sahneler boyunca taşıyacak bir ritim kurmak. Siluet tekrar ediyor ancak teğe bir birebir kalmıyor. Her dönüşte biraz aşınıyor, biraz öğreniyor. Ve bu birikim sayesinde Marty’nin kimliği de yüksek sesle ilan edilmeden, sessizce şekilleniyor. Sinema bittiğinde akılda kalan şey bir grup elbise değil, o kadronun içinde durmayı öğrenen bir vücut oluyor.
Timothée Chalamet’nin canlandırdığı Marty Mauser, olmak istediği kişi için giyiniyor. Bu, tarz sahibi olmakla ilgili bir cümle değil, yolda olma haliyle ilgili. Kıyafet burada kimliğin sonucu değil, provası. Şimdi varılmamış bir yere giyinerek yaklaşmak üzere.
Instagram / @tchalamet
Hepimiz bunu yapıyoruz aslında. Kendimizi hazır hissetmediğimiz anlarda bile hazırmışız üzere giyinerek dışarı çıkıyoruz. Bir ceketin omzu biraz daha dik dursun diye, bir gömlek vücudu biraz daha toplasın diye. Kıyafet, aynaya bakmak için değil, diğerlerinin ortasında durabilmek için. Olmak istediğimiz şahsa, evvel vücudumuzla inanmaya çalışıyoruz.
“Marty Supreme”de bu dilek bilhassa görünür. Ekipler Marty’nin üzerinde tam oturmuyor; biraz büyük, biraz fazla. Ancak tam da bu yüzden fonksiyon görüyorlar. Kıyafetler onun önünden yürüyor, ona nasıl durması gerektiğini fısıldıyor. Bir müddet sonra vücut o fısıltıya ahenk sağlıyor. Duruş değişiyor. Yürüyüş değişiyor. İnsan, giydiği şeyin içine hakikat büyüyor.
Belki de bu yüzden “iyi giyinmek” birçok vakit geçmişe değil, geleceğe bakar. Daha yeterli hissettiğimiz halimize, daha güçlü durduğumuz ana, şimdi tam sahip olmadığımız bir özgüvene. Marty’nin kıyafetleri de tam olarak bunu yapıyor: Ona kim olduğunu söylemiyor, kim olabileceğini hatırlatıyor.
Ve bazen -filmde olduğu üzere hayatta da- insan, evvel giyinir. Sonra olur.
Belki de bu yüzden sinema, giyinmeyi bir özgürlük vaadi olarak sunmuyor. Daha çok bir pazarlık üzere duruyor. Kim olmak istediğimizi deniyoruz lakin her denemenin bir bedeli var. Kıyafet, o bedelin birinci hissedildiği yer oluyor. Vücutla temas ettiği anda sonlarını da hatırlatıyor. “Marty Supreme”in gücü tam olarak burada: Giyinmeyi bir sonuç değil, süregelen bir müzakere olarak göstermesinde. Beşerle kimlik ortasındaki o sessiz, bitmeyen pazarlıkta.
“Marty Supreme”, giyinmenin bir varış değil, bir yaklaşma hali olduğunu hatırlatıyor. İnsan, olmak istediği bireye bazen bir adım yaklaşır, bazen o adımı taşımayı öğrenir. Ve ortada kalan o arada, kumaş vücuda değdiği an kıssa başlar.
