Bir bayan. Bir diva. Dünyaya ilişkin bir ses. Opera müzikçisi, ressam, aktris, şair… Lakin hiçbirine tam olarak sığmayan bir varlık. Ömrün kendisini yaratıcı bir alana dönüştüren bir figür. Semiha Berksoy’u tanımlayan şey yaptığı işler değil, bu farklı alanları tek bir varoluş içinde birleştirebilme biçimidir. Onda sahne, fotoğraf, kelam ve vücut birbirinden ayrılmaz, hepsi birebir içsel gereksinimin farklı görünümleri üzere yan yana durur. Bu yüzden Berksoy sadece bir sanatçı değil, sanatın hayatla nasıl iç içe geçebileceğini gösteren bir modeldir — yaratmanın, yaşamanın ve kendine sadık kalmanın mümkün olduğuna dair bir hatırlatma.

Semiha Berksoy

İstanbul Modern’de “Tüm Renklerin Aryası” standını gezerken bu hissin ne kadar somut bir karşılığı olduğunu düşündüm. Kimi sanatkarlar yapıtlarıyla değil, kurdukları dünyayla hatırlanır. Berksoy’un fotoğraflarıyla karşılaşmak, bir sanat pratiğini izlemekten çok devam eden bir iç dünyaya tanıklık etmek üzereydi. Fotoğraflar bir şeyi anlatmaya çalışmıyor, aslında yaşanmış olan bir hissin izini taşıyordu. O an, sanatın bazen açıklanacak bir şey değil, içinde kalınan bir hal olduğunu yine hissettim.

Gençlik yıllarımda üyesi olduğum Harbiye’deki TRT İstanbul Radyosu gençlik korosunun hafta sonu provalarında duyduğum o koral tınıları hatırladım. Birlikte yükselen seslerin yarattığı o büyük hacim, insanın kendi sesini lakin öbür seslerin içinde duyabildiği bir alan açardı. Sahneyle kurduğum bağ da orada başladı; görünmekten çok hissetmekle ilgili bir bağ. Berksoy’un fotoğraflarına bakarken tıpkı duyguyu yine tanıdım. Güya ses, bu kere renklerin içinde devam ediyordu. Sahne ışığı sönmemiş, sadece biçim değiştirmişti. Sesin yerini renk, hareketin yerini bakış almıştı ancak hissedilen şey birebirdi: sanatın bir tabir değil, bir varoluş hali olması.

Berksoy’un fotoğraflarında beni en çok etkileyen şey, hiçbir şeyin tamamlanmış görünmemesiydi. Figürler güya bir anın içinde donmuş değil, hâlâ dönüşmeye devam ediyordu. Yüzlerdeki tabir net olmaktan çok değişkendi; hoşluk ile huzursuzluk birebir yüzeyde yan yana duruyordu. Bu yüzden fotoğraflara bakarken bir sonuç değil, bir süreç hissi ortaya çıkıyordu. Sanatın kusursuz bir form arayışından çok iç dünyayla kurulan dürüst bir bağ olduğunu hatırlatan bir alan açılıyordu.

Fotoğraflar: Hakan Bahar

Sergide ilerledikçe fotoğraflar bir duvara asılı olmaktan çıkıyor, yerin içinde asılı kalıyordu. Kumaşın tartısı, çizginin aceleciliği, figürlerin tamamlanmamış hali… Hepsi sahneye ilişkin bir geçicilik taşıyordu. Güya bu imgeler sabitlenmek için değil, bir an görünüp yine kaybolmak için yapılmıştı. Büyük yüzeylerdeki figürler kostüm ile vücut ortasında asılı duruyor, fotoğraf bir portre olmaktan çok bir hale dönüşüyordu. O an anladım ki Berksoy’un dünyasında fotoğraf, bakılan bir şey değil; içine girilen bir sahneydi.

Bir noktada fotoğrafların karşısında durduğumu değil, onların kurduğu sahnenin içinde yürüdüğümü fark ettim. Büyük kumaş yüzeylerdeki figürler bir fotoğraftan çok bir varlık üzere duruyordu, güya sahne ışığı birazdan değişecek ve hareket edeceklerdi. Ölçek büyüdükçe uzaklık kayboluyor, izleyen ile imge ortasında bir hudut kalmıyordu. Berksoy’un dünyasında figür sadece temsil edilen bir vücut değil, hâlâ konuşmaya devam eden bir hal üzereydi. O an stant, bakılan bir yer olmaktan çıkıp içinde bulunulan bir vakte dönüştü.

Fotoğraflar: Hakan Bahar

Belki de bu yüzden Berksoy’un dünyasında teatral olan hiçbir vakit sırf estetik bir tercih üzere görünmüyor. Sahne duygusu fotoğrafların içinde yaşamaya devam ediyor; vücut bir rolü temsil etmiyor, yaşanan hislerin geçtiği bir yüzeye dönüşüyor. Sanat burada bir karakter yaratmaktan çok insanın kendi iç sesiyle temas kurma biçimi haline geliyor. Bu temas bazen güçlü, bazen kırılgan lakin her vakit samimi. İzleyici olarak karşılaştığımız şey de tam olarak bu açıklıktı.

Fotoğraflar: Hakan Bahar

Sergide dolaşırken Semiha Berksoy’un sesi sadece duyulan bir şey değildi, yerin içinde dolaşan bir tansiyon üzereydi. Görüntülerden yükselen o ses kusursuz olmaya çalışmıyor, tersine kırılma ihtimalini içinde taşıyordu. Opera burada ihtişamdan çok açıklıkla ilgiliydi — sesin saklanmadan, korunmadan ortaya çıkmasıyla. Fotoğraflara baktıkça bunu daha net hissettim. Fırça darbelerindeki sertlik, yüzlerdeki doğrudanlık, renklerin vakit zaman taşan hali… Hepsi birebir risk hissini taşıyordu. Güya ses tuvalin içinde kalmaya devam ediyor, fotoğraflar o sesin sustuğu yerde konuşuyordu. Opera sahneden çekilmiş ancak varlığını kaybetmemişti, sırf biçim değiştirmişti. O an stant bir izleme tecrübesinden çok sesin vücuttan çıkıp imgeye dönüştüğü bir alan haline geldi.

Fotoğraflar: Hakan Bahar

Ses bazen sahneden çekiliyor, bazen tuvalde kalıyor, bazen de izleyenin hafızasına yerleşiyor. Tahminen de bu yüzden onunla karşılaşmak, bir sanatçıyı görmekten çok bir sesi hatırlamak üzere. Ve kimi sesler, sustuktan sonra bile uzun müddet duyulmaya devam eder.