Uyanıyorum. Birinci iş, telefonu elime alıyorum, Instagram’ı açıp akış içinde gezinmeye başlıyorum. Karşıma bir anda cilt bakımı rutinleri, “wellness” ipuçları ve birbirini andıran bedenler yığılıyor: seksi bedenler, zayıf bedenler, fitness vücutları… Uykunun mahmurluğu üzerimden kalkarken, ne yapmamız ve nasıl olmamız gerektiğinin dikte edilişi bir karabasan üzere çöküyor üzerime.
Ele alacağım husus epeyce hassas, biliyorum. Bu nedenle baştan bir tetikleyici içerik uyarısı yapmakta yarar var. Bu yazıda, vücutlarımız; bize dayatılan, sıhhatle muadil olduğu öne sürülen toksik vücut standartları; yaratılan imkânsız harikalık algısı ve bizde oluşturulan yetersizlik hissinin nasıl hayali tahlillerle örtülmeye çalışıldığından bahsedeceğim.
Son vakitlerde toplumsal medyaya göz atarken aklımda sık sık şu soru beliriyor: 90’ların “heroin chic” diye isimlendirilen çok zayıf vücut trendine geri mi dönüyoruz? Gerçekçi olmayan ve sürdürülebilirliği tartışmalı rutinlerle elde edilen bu bedenler, astronomik spor salonu üyelikleri, yararı tartışılır eserler ve “challenge” programları eşliğinde pazarlanıyor. Gözüm ekrana takılıyor: “Ne olağanüstü bir vücut” diyorum. Sonra gözüm aynada kendi vücuduma kayıyor. Bir eksiklik var gibi… Fakat ne? Bacaklarım mı kalın? Cildim mi solgun? Tekrar bakıyorum. Eksik olan şey aslında gereksinimim olmayan ancak daima maruz kalmaktan ötürü gerekli olduğuna inandırıldığım bir vücut formu. Enjeksiyon yapılmış bir burun ucu, açıklayamadığım halde parlayan bir cilt ya da toplumsal medyanın parıltılı filtrelerinden geçen bir silüet… Bunlar kimin koyduğu kriterler ve nereden geldiler?
Fotoğraf: Azzaro
Herkesin vücudu kendine ilişkin; kimsenin nasıl görünmesi gerektiğine dair bir yargı üretme hakkımız yok. Herkes keyifli olduğu biçimde yaşamakta ve kendini yeterli hissettiği üzere görünmekte özgür. Lakin üzerinde durmak istediğim, glow-up kültürünün vücutlarımızı nasıl birer pazarlama objesine dönüştürdüğü ve bu dönüşümün bizden neleri alıp bize ne bedeller ödettiği.
“Beden olumlama” yaklaşımı son yıllarda hayli görünürlük kazanmıştı. Elbette vakitle mana kaymaları yaşansa da, vücut çeşitliliğinin kabulü, “ideal” diye bir şey olmadığının hatırlatılması ve çok zayıflığın sağlıklı ya da seksi olmakla özdeşleştirilmemesi üzere değerli farkındalıklar kazandırmıştı. Buna karşın bu yaklaşımın da objektifliği ve sonları da tartışma konusu. Artık ise yine; ancak bu kere “parlamak”, “sağlıklı olmak” ve “doğal görünmek” maskeleriyle gizlenmiş biçimde, eski toksik normların geri döndüğünü görüyoruz. Artık yalnızca zayıf olmak yetmiyor. Tıpkı vakitte seksi, canlı, fit ve estetikle inşa edilmiş lakin “doğal” bir görünümde olmalısın.
Glow-up, “ışıldamak”, “iyileşmek” yahut “güzelleşmek” üzere manalara geliyor. Glow-up kültürü, temelde bir dönüşüm vaadi. En kolay hâliyle “daha âlâ bir versiyonuna ulaşma” telaffuzuyla yola çıkıyor: daha zayıf, daha hoş, daima sağlıklı, her an parlayan… Lakin bu dönüşüm sadece fizikî bir değişimi değil, tıpkı vakitte tüketime dayalı bir hayat usulünü da içeriyor. Fazlası ve düzgünü mümkün. Pekala fakat neden bu “fazlalığın” sırf makul ve satılabilir yolları var? Göz alıcı bir görünüm neden bir paket programla, birkaç basamaklı “rutin”le mümkün olsun?
Yeniden düşününce fark ediyorum; mevzu aslında bizim kırılganlıklarımızdan üretilen yetersizlik hissi. Medyanın ana akım araçları ve toplumsal medya evvel bizde olmayan bir sorunu tanımlıyor, akabinde bu soruna gerçek olmayan ancak “satılabilir” tahliller sunuyor. Biz bu tahlillerle “hedefe” yaklaşırken trendler bir anda değişiyor. Hacimli kalçalar revaçtayken çok zayıf bedenler ortaya çıkıyor, akabinde yeniden kıvrımlı bedenler… Halbuki bu amaçlar, hormonlara, yaşa, genetiğe ve sıhhat durumuna nazaran doğal bir değişim içinde olan, bizim denetim edemediğimiz vücutlarımız için talep ediliyor.
Bedenlerimiz adeta savaş alanına çevrilmiş durumda. 28 günlük “kum saati beden challenge”ı, pilates bedeni, yaz bedeni hedefleri… Aklıma Barbara Kruger’in ikonik işi geliyor: “Your body is a battleground.” Sahiden de, bu görünmez lakin yıpratıcı savaşta vücudumuz hem gaye hem de savaşın verildiği cephe haline geliyor. Glow-up kültürünün mottosu ise: “Bedenini sev.” Lakin bu ne biçim bir sevgi ki, vücudumuzu daima tekrar şekillendirmek, onu zorlamak, onunla ve ona karşı savaşmak üzerine konseyi?
Ardından geçtiğimiz sene izleyiciyle buluşan Coralie Fargeat’ın The Substance sinemasını düşünüyorum. Sinema, glow-up kültürünün parıltı vaadini en karanlık haliyle ortaya koyan feminist bir tenkit. Demi Moore’un canlandırdığı, bölümde yaşlandığı için gözden düşen bayan karakter, gençliğini ve “ışıltısını” geri kazanmak ismine özel bir kimyasal kullanıyor. Lakin bu kimyasalın getirdiği dönüşüm, gençlik ve görünürlükle birlikte gelen yeni bir benliğe – ve yavaş yavaş denetimin kaybedildiği bir felakete – dönüşüyor. Sinema boyunca canlı görünmek isteyen bir vücudun sözün tam manasıyla parçalanması, medyanın ve toplumun dayattığı görünüm biçimlerinin ne derece yıkıcı olabileceğini çarpıcı biçimde gözler önüne seriyor. En sonunda, ekranlardaki göz kamaştırıcı görünüm, vücudun kanla yıkanarak tükenişine dönüşüyor.
Substance
Elbette bu anlatım, alegorik bir lisanla vücudun çöküşünü resmediyor. Lakin bu anlatının altında yatan gerçeklik, gündelik hayatta çok daha sıradan fakat sistematik biçimlerde kendini gösteriyor. Hoşluk ve dönüşüm isteğini artık Instagram Reels’ları, influencer paylaşımları ve “öncesi-sonrası” görselleri tetikliyor. Böylelikle, toplumsal medyada karşımıza çıkan kimi ünlüler ya da influencer’lar, “aşırı gerçekçi” görünen estetik süreçlerini, diyet rutinlerini ya da hayat usullerini bize sunuyor. Bu beşerler bunu yapıyorsa, takipçileri neden yapmasın? Örneğin geçtiğimiz yıllarda Kylie Jenner, genç yaşta yaptırdığı lakin sakladığı göğüs estetiğini açıkça itiraf etti; birkaç ay önce de hem uygulamayı yapan hekimin ismini hem de kullanılan implant ölçüsünü paylaştı. Bu açıklamanın akabinde toplumsal medyada birebir estetiğin peşine yüzlerce kişi düştü. Artık estetik süreçler bile algoritmik biçimde yayılan, sınıfla ve görünürlükle iç içe geçmiş birer pazarlama zincirine dönüşmüş durumda.
Böylelikle, daha evvel farkında bile olmadığımız bir vücut kesimimize takılıp kalıyoruz: kimi vakit burnumuz, kimi vakit göğüslerimiz, kimi vakitse ayak bileğimiz. Daha küçük, daha kalkık, daha ince… Sistem kolay fakat acımasız: Sorun yarat, tahlil üret, bu tahlili pazarlarken yeni bir sorun yarat. Bu, kapitalizmin bitmeyen, sürdürülebilir olmayan lakin kârlı döngüsü. Gerçekçi olmayan ve satılabilir bu tahliller sırf sürdürülemez değil, birebir vakitte derinden yalnızlaştırıcı bir tesire sahip. Zira bu kültürün dayattığı ömür biçimi herkesin erişebileceği çeşitten değil. Sosyoekonomik olarak değerli, duygusal olarak yıpratıcı ve toplumsal olarak dışlayıcı. Kendi vücuduyla durmadan savaşan ve daima “yenilenmiş versiyonunu” üretmeye çalışan bireyler beklentilerine erişemeyince kendini yalnız ve yetersiz hissediyor. Parıltılı ekranların gerisinde, yorulmuş ve kendine yabancılaşmış benlikler, sessizce bir köşeye siniyor.
Sosyal medya, artık uzmanlık gerektirmeyen bir alan hâline geldi. “Kilo verdiren” tavsiyelerde bulunanların ne diplomaları var ne de bilimsel destekleri. Onlara bu “otoriteyi” veren tek şey takipçi sayısı. Sıhhat, beslenme ve estetik üzere önemli alanlar, algoritmaların yönettiği bir sürat trenine dönüşmüş durumda. Biz de bu trene binerken sorgulamayı bırakıyoruz.
En berbatı ise şu: Vücut standartları tarih boyunca daima değişti. Rönesans’ta dolgun vücutlar zenginlik göstergesiydi. 1950’lerin Barbie-Monroe estetiği kıvrımlı fakat inceydi. 90’ların “heroin chic” anlayışının akabinde “Kardashian” tesiri geldi. Artık ise tekrar “skinny” trendi yükselişte. Yani her on yılda bir değişen “ideal”e ulaşmamız neredeyse imkânsız. Her seferinde trendler daha ortaya çıkmadan onları kaçırmış oluyoruz. Bu bitmeyen yarışın sonunda sırf vücut algımız bozulmuyor; kendimizle de barışamıyoruz. Kendimize yetememekle kalmıyor, toplumsal medya üzerinden diğerlerinin vücutları hakkında da yargılarda bulunuyoruz. “Halka mal olmuş kişiler” üzerinden yapılan yorumlar artık neredeyse bir hak üzere görülüyor. Meğer bize bu beşerler hakkında niyetlerimiz sorulmamıştı. Onların da birer insan olduğunu; kırılganlık, güvensizlik ve acı taşıyabileceğini unutuyoruz.
Marilyn Monroe, Getty Images
Bu noktada çekinerek de olsa anmadan geçemeyeceğim biri var: Yakın vakitte anoreksiya nervoza sebebiyle çok kilo kaybından hayatını kaybeden Nihal Candan. Onun yaşadığı türel süreci, hastaneye yatışını ve akabinde hayatını kaybedişini birlikte fakat uzaktan uzağa izledik. Bu genç bayanı aslında tanımıyorduk; yalnızca medyaya yansıyan kırıntılardan, editlenmiş imajlardan ibaret bir versiyonunu görüyorduk. Katıldığı programlarda fiziğiyle dalga geçildi, “şişman” dendi, hem gerçek hayatta hem de toplumsal medyada ağır formda zorbalığa maruz kaldı. Yarış programı ile kazandığı ünü vakitle kaybolurken hem gündemde kalmak hem de bu şiddetli alanda varlığını sürdürmek ve dikkatleri üstüne toplamak için var gücüyle çabaladı. Sonunda onun çöküşünü, tükenişini, bedenen ve mental olarak eriyişini izledik. Kaybının akabinde tahminen birçok kişi yaptığı yorumlara pişman oldu. Zira çok geç anlaşıldı: genç bir bayanın vücudu, hayatı, şekli bu kadar kolay didik didik edilip bir eser üzere tüketilmemeli. Bu yaşananlar, sadece ferdî bir kayıp değil; birebir vakitte toplum olarak vücutlara dair düşünme biçimimizin ne kadar problemli ve yaralayıcı olduğunu da ortaya koyuyor.
Bedenlerimiz ne bir tapınak, ne de bir savaş alanı. Vücudun aslında kendince var olan, yorulan, kimi vakit üzüntüsü kimi vakit sevinci taşıyan; tüm halleriyle yaş almasından ve değişmesinden çekinmememiz gereken, yaşayan ve soluk alan birer form olduğunu unutmamak gerek. Vücudumuzu birer tüketim objesine çeviren glow-up kültürü ise, bizden daima daha fazlasını isterken elimizdekini görmezden gelmemize neden oluyor. Meğer her rutin, her estetik ve her parlaklık kesinlikle bir “ışıldama” değil. O yüzden durup tekrar düşünmek gerek: Hakikaten ışıldıyor muyuz, yoksa yavaş yavaş yanıyor muyuz?
